Thekiniki ya barutwana ya go ithuta ya go hlabolla mabokgoni a go ngwala le go hlagiša.

Sa mathomo ke rata go hloga ke laetša gore thuto ya maleme e tloga ele bohlokwa kudu setšhabeng se sa rena ka gore ere thuša go boledišana le bao ba lego gauswi le rena.

Go ngwala le go hlagiša  mo malemeng ase kgato ye bonolo, kudu go barutwana ka ge gantšhi go šaetšwa mopeleto. Barutwana ba bona go bolela gole bonolo kudu ka ge go sa lebelwe mopeleto le tšomišo ya mantšu. Gape ekaba gore barutwana ga bana hlahlo yeo e tlogago e bafa mafolofolo gore ba rate ba be ba tšweletše dibuka, direto le tše dingwe tša maleme.

 Ge go ngwalwa go lebelelwa dikgato tše tharo e lego:

·         go šomiša magato a go ngwala.

·         go ithuta le go šomiša tsebo ya sebopego le diponagalo tša mehuta ya go fapana ya setšweletšwa.

·         go ithuta le go diriša tsebo ya sebopego sa ditemana le mafoko le maswaodikga. Magato a go ngwala Go ruta go ngwala gantši go akaretša go šoma ka magato a go ngwala.

 Kgato ye nngwe le ye nngwe e tla šomišwago mo mabakeng ka moka. Mohlala, ge barutwana ba ngwala setšweletšwa se se tlwaelegilego, go ka se hlokege go re ba sekaseke sebopego le diponagalo tša polelo ya sona ka botlalo. Go ka ba le mabaka ao barutiši ba swanetšego go nepiša go sebopego sa lefoko goba go go ngwala ditemana, goba barutwana ba ngwala ditšweletšwa ntle le go beakanya dingwalwakakanywa tša go itokišetša tlhahlobo. Ka nako ya magato a go ngwala barutwana ba swanetše go dira tše di latelago:

 • Go beakanya / Pele ga go ngwala, ba ka šomiša mmepe wa monagano go dira seo.

 • Go ngwala dingwalwakakanywa (se se thuša barutwana go beakanya di temana tša bona ka maleba)

 • Go boeletša

 • Go hlokola ( se se thuša barutwana go ntšha diphošo tšeo tlabe ba di dirile ge ba le gare ngwala )

 • Go phošolla

 • Go hlagiša

Ge barutwana ba dira se, dingwalwa tša bona e tlaba tšeo di kgahlišago gomme ba tšea meputso ya go bonala ya godimo.

Go beakanya /Pele ga go ngwala

  Barutwana ba swanetše ba lebeledišiše dihlogo ba kgone ba tšea sephetho ka morero le baamogedi ba tshedimošo ya setšweletšwa se se tlogo ngwalwa le/goba go hlangwa. La bobedi ba tše ye sephetho ka dinyakwa tša tlhamego, setaele, ntlhatebelelo. Tšholla dikgopolo ka moka ntle le go di hlohla ka go šomiša, mohlala, mmepe wa monagano, mananeo a bubi bja segokgo, ditšhate tša go ela goba mananeo. Šomiša methopo ya maleba, kgetha tshedimošo ya maleba

 Go ngwala dingwalwakakanywa

 Šomiša dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo ka bokgwari go tšwa go magato a peakanyo. Ngwala sengwalwa sa mathomo sa go akanya se se tlogo akaretša morero, baamogedi ba tshedimošo, sererwa le mohuta wa setšweletšwa. Bala sengwalwa sa mathomo ka tsinkelo gomme o hwetše dipoelo go tšwa go ba bangwe. Dira kgetho ya mantšu ka go šomiša mantšu, dikafoko, mebolelwana ya maleba, ya go hlatholla le go hlohla, go dira gore go ngwala go kwagale. Hlama segalo le le setaele sa go lemogega go di amantšha le polelo ye e lebanego le baamogedi ba tshedimošo le morero wa go ngwala. Bontšha ntlhatebelelo ya gagwe ka go hlaloša meetlo, ditumelo le maitemogelo. Akaretša ditabataba tše bohlokwa tša setšweletšwa seo.

 Go boeletša, go hlokola, go phošolla le go hlagiša.

Go šomišwa dikraetheria tše di beakantšwego tša kelokakaretšo go kaonafatša mošomo wa bona le ya ba bangwe. Kaonafatša kgetho ya mantšu, sebopego, mafoko le ditemana. Go se šomišwe ditlhalošo tše dintši tša go hlola kgakanego, go hloka mohola, go balabala, polelo ya mmileng le polelo ya go kgopiša. Tekolo ya diteng, setaele le retšistara. tšhomiša ka nepagalo maswaodikga, mopeleto le thutapolelo. Beakanya sengwalwakakanywa sa mafelelo.  Mafetšo ke go hlagiša ga setšweletšwa.

·         Dipinagalo tše hlano

Go mabokgoni a, seo o swanetšego go se lemoga ke go šala ye nngwe ya dielemente tšeo di swanetšego go latelwa ge go ngwalwa e lego go ithuta go diriša tsebo ya sebopego le diponagalo tša mehuta ye e fapanego ya dingwalwana.

Sa mathomo go ka bolelwa ka taodišo, yeo go yona morutwana a swanetšego go ngwala taodišo go ya ka hlogo yeo e filwego,go tseba sebopego go lebeletšwe ditemana le mafoko. Matseno e be a go goga mmadi. Diteng di be le dintlha tša go latelanya gabotse, mafetšo le ona e be ao a kgahlago mmadi. Morago o hlagiše taodišo ya gago.

Sa bobedi go bolelwa ka lengwalo la semmušo le la go se be la semmušo. Go tla lebelelwa maina a felo le a batho. Maina a felo ke aterese mola maina a batho e le leina la mongwadi le la moamogedi. Go tla lebelelwa gape le maswaodikga, polelo le kgetho ya mantšu ao a nepagetšego le sebopego.

Diponagalo go ka ba gape ya diathekele tša dikuranta, go ngwala dikarata tša memo, ya mafelelo go ka ngwalwa metsotso ya kopano, eupša tšeo ka moka go tla ya ka gore morutabana o nyaka barutwana ba ngwala le go hlagiša eng. Se bohlokwa ke gore go ngwalwe go be go hlagišwe diponagalo tša go ba le sebopego sa maleba, kgetho ya mantšu le polelo ya maleba, ditemana le maswadikga ao a nepagetšego go hlagiša sengwala sa go ba le maemo.

 Dibopego le melao ya tšhomišo ya polelo nakong ya magato a go ngwala Retšistara, setaele le segalo.

 Tšhomiša retšistara ya maleba: ya semmušo, le yeo e sego ya semmušo, mohlala, o šomiša setaele seo e sego sa semmušo/poledišano le motho wa pele go lengwalo la segwera, polelo ya semmušo go lengwalo la semmušo. Polelo go šomišwe ya thwii le mmadi ka mokgwa wa go mo tšweleletša ntlhatebelelo ya gago. Morutwana o swanetše go ngwala ka go kgodiša le boitshepo gore a seke wa laetša go inyatša go kgopolo yeo o e hlagišago. Go šomišwe ntlhatebelelo tša go fapana ge go hlokega.

Kgetho ya mantšu.

 Tšomišo ya mehuta ya madiri, mahlaodi le mahlathi e fa kgopolo ya go tanya šedi ye itšego, dintlha ka botlalo le tlhalošo ya go kwagala gabotse ge go ngwalwa, mohlala, taodišokanego, taodišotlhaloši. Polelo ya semmušo le ya go se be ya semmušo e šome ka nepagalo. Go ngwalwe dintlha gomme ka morago go hlagišwe dikakanyo. Bolela tlhalošothwii, tlhalošo ye e iphihlilego, tlhalošo ya go rarela/ tlhalošo go ya ka dikamano tša setšweletša  Hlaloša ka bobona mehola le maitshwaro, go tšea lehlakore, go lebelela dilo ka leihlo le tee, polelo ya go tsoša maikutlo, ya go hlohleletša, ya go goketša, mohlala, go ditšweletšwa tša go hlohleletša go swana le ditaodišongangišano, diathikele tša kuranta.  Tšomišo ya methopo le dipukukgakollo go swana le dipukuntšu le thesorase tše di šomišwago go kgetha tlotlontšu ya maleba.

 Sebopego sa lefoko

 Tšomišo ya dikarolo tša polelo e swanetše go šoma ka tshwanelo malobanyana, fetilego, kamorago ga sebaka. Go dirišwe sediri, lediri, sedirwa, mabaka, modirišo, tumelo, kganetšo, mathuši, polelotiriši le polelotirišwa, polelotebanyi le polelotharedi. Šomiša mabotšiši ka lebaka la eng, neng, bjang, eng.  mehuta ye e fapanego ya mafoko, mohlala, dipotšišo, mafokonolo, mafokontši, mafokofokwana, mafokontši – fokwana a dumeletšwe.  mašala, mahlathi a šomišwa go hlama mafoko a go kgohlagana  Šomiša mehutahuta ya mašala go bontšha tebanyo, kgatelelo, tirwa le go tloša mantšu a mantši a go se nyakege.makgokedi a ngwalwe ka tsela yan nete.

Go ngwala ditemana

 Dikarolo tša ditemana di ngwalwa ka go fapana ga gona; hlogotaba, dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo, matseno, mmele le mafelelo le lefoko la go tswalela ka bokgwari.  Ngwala mehuta ya ditemana le ditšweletšwa a diriša mantšu a go šupetša mošomo wa setšweletšwa goba makopanyi le dikafoko go netefatša kgohlagano. Temana ya go ruma e swanetše go tlogela mmadi ka kgopolo ye e tla dulago go yena ka morago ga ge botebo bja taodišo bo lebetšwe. Ka sewelo, kakaretšo e ka no dira se, le gona e lebalega gabonolo.

 Maswaodikga le mopeleto.

 Tšhomišo ya ditlhakakgolo, difegelwana, maswao a go tsopola/ditsebjana, khutlopedi, go thalela, mongwalo wa moseka/italiki, sekakhutlo, lenalana, tlami, thaladi, mašakana. Tsebo ya patrone ya mopeleto le melao ya go bitša mantšu ka nepagalo: Go Tseba patrone ya mantšu le mantšu a go tswalana o Tsebo ya medu, dihlogo le meselana o Tsebo ya dinoko. Dipukuntšu dia somišwa gammogo le methopo ye mengwe go lekola mopeleto.

 Mehuta ya ditšweletšwa

 Taodišokanegelo

 Go ngwala kanego ke go hlagiša ditiragalo tša go latelana ka tsela ya go kwešišega. Diponagalo tša kgonagalo tša taodišokanegelo ke tše di latelago:  Ngwala kanegelo /tiragalo ye e fetilego / nonwane, o šomišwa thulaganyo  go e kgodiša, lebaka le le fetilego ka mehla, fela bangwadi ba bantši ba šomiša lebaka la bjale go hlola moya wa bokgauswi le tebanyo, temana ya mathomo obe yeo e gogago šedi gam mogo le mafetšo ebe ao a kgotsofatšago mmadi. Polelotebanyi eke somišwa ge go nyakwa bokgauswi goba go matlafatša moanegwa, polelotharedi ge go nyakwa gore mmadi a se ke a ikamanya le mmoledi,  dielemente tša ditlhaloši mo go hlokegago fela dikanegelo tše botse di ipopile ngatana, gomme bangwadi ba tloša lentšu le lengwe le le lengwe la go hloka mohola.

 Taodišotlhaloši

Go hlaloša go swanetše go be le tirišo le bokgabo. Bobedi di nyaka polelo ya go hlweka, ye bonolo.  barutwana ga ba dumelelwa go ngwala ka tlhalošo ye e feteletšego, mahlaodi a mantši, goba go no a tšhollela go se se ngwadilwego. Ba ithute ditemanatlhaloši go tšwa go bangwadi ba go kgona, bontši bja bona ga ba šomiše le ge e le lehlaodi le tee go hlama ditlhalošo tšeo di kwešišegago gabotse kudu. Barutwana ba swanetše go laelwa gore ba ekiše ditemana tša mohuta woo ka go tšwetšapele tlhalošo go thoma fao o ripilego temana gona. Tlhalošo ya go diragatša ga e na maatlakgogedi, fela e bohlokwa go tša leago; go hlaloša dilo tše bonolo ka tshwanelo-mohlala, lefehlo, lwala, goba go hlaloša batho ba ba lego mo diswantšhong goba dinepeng. Tlhalošo e šomišwa gantši kudu go hlola maikutlo go feta seswantšho: difilimi di dira se ka go bonwa, bangwadi ba dira se ka mantšu, moo kgetho ya mantšu e laolwago ke tlhalošo ya dika go na le go re e laolwe ke tlhalošo ya nnete.

 Ditšhišinyo tša go ngwala taodišotlhaloši ke tše di latelago:

 • hlaloša motho / selo go dumelela mmadi go itemogela sererwa ka botlalo le go kgodiša

 • bopa diswantšho mantšung

 • kgetha mantšu le mafokwana ka tlhokomelo go fihlelela karabo ye e letetšwego

 • šomiša diswantšho tša go bonwa, modumo, kwewa, tatso le go kgoma

 • šomiša dika tša polelo.

Taodišongangišano, taodišokahlaahlo, taodišokgadimo

 Taodišongangišano e hlagiša dintlha tša go thekga goba tša go ba kgahlanong le se sengwe, mohlala, bana ba banenyana ba gola go feta ba bašemana. Taodišokahlaahlo e hlagiša tekatekano ya ngangišano ya go thekga le go ganetša selo sa go bolelwa ke sererwa, fao ntlhakemo ya mongwadi e bontšhwago go thumo, mohlala, Na ke nnete banenyana ba gola go feta ba bašemane? Taodišokgadimo e hlagiša sehlopha sa dikgopolo ka ga sererwa, e sa leke go ngangiša go thekga goba go ba kgahlanong le selo.

·         Taodišongangišano gantši e tšea lehlakore, tšhireletšo goba tlhaselo ga e fetoge gape e ngangwa gabotse ka mo go kgonagalago, fela e tšea lehlakore le tee; thumo e hlaloša gabotse fao mongwadi a emego gona le gore ke ka lebaka la eng a realo.

·          Taodišokahlaahlo e a lekalekanela, gape e hlagiša mahlakore a go fapana a ngangišano ye e itšego: sebopego se beakantšwe gabotse ka tlhokomelo; setlwaedi ke sa go se tšee lehlakore, fela mongwadi a ka itebelela ka boyena; mola go na le kgonagalo ya polelo ya go tsoša maikutlo, dintlha tše di thekgago sererwa tše kaone mo di ka atlega ka go re di fa tlhaologanyo ye kaone ya go kwešišega. Mafelelo a tlogela mmadi a se na pelaelo ya go re mongwadi o eme kae.

·          Taodišokgadimo e hlagiša dikgopolo tša mongwadi le maikutlo ka sererwa se se itšego, seo gantši ba kwago ba na le maikutlo a maatla go sona. Gantši e na le tebelelo mong (mongwadi) go na le go re e tšee lehlakore: e nyaka sebopego sa tlhokomelo, fela ga e gapeletšego go hlagiša thumo ye e kwagalago. Goba go gapeletšega go hlagiša poledišano ye e lekalekanetšego, le ge e le go re e ka e hlagiša. E ka laetša bohlale goba ya laetša maikemisetšo.

 

 Taodišo ya dingwalo (dipuku)

 Ditaodišo tše di hlagiša karabo ya mongwadi go setšweletšwa sa sengwalo sa go hlathollega, lekolwa, gopodišišwa, le fao mongwadi a hlagišago maikutlo a gagwe. Dingangišano di hlagišwa le go thekgwa goba tša tsopolwa go tšwa setšweletšweng; polelo ya setšweletšwa e ka tlharollwa go bontšha gore e na le boleng bja polelo le dingwalo. Setaele ke sa semmušo. Go na le kgonagalo ya dikarabo tša mong ditaodišong tše dingwe, kudu ge di nyakega.

 Ditšweletšwa tša tirišano:

 Lengwalo la semmušo

Go ngwala mangwalo a semmušo e sa le karolo ye bohlokwa ya bophelo bja ka mehla. Barutwana ba swanetše go tšwela pele go latela tlhamego le mehuta yeo e kgethilwego. Barutwana ba swanetše go ngwala mangwalo a semmušo a nnete, ge go kgonega ba a romele ba letele diphetolo. Mangwalo a semmušo a go ngwalwa ntle le dikamano tša nnete a nola mooko. Mangwalo a go kgopela tshedimošo ka ditšweletšo, diyunibesithi, boeti, borutegi, ge a rometšwe mafelong a maleba, a tla fetolwa. Bohlokwa bja lengwalo la semmušo bo tla ba pepeneneng. Se sengwe gape, romela mangwalo a go ya go dikuranta tša selegae, kudu ge ditaba tša bjale di hlama diteng. Le ge go ka gatišwa le tee, sephetho mo phapošng se bohlokwa. Diteng, e sego tlhamego di bohlokwa ditokomaneng tše.

 Barutwana ba tlwaetšwe mehutahuta ya mangwalo a semmušo a go fapana, mohlala, lengwalo la kgopelo, la morulaganyi wa kuranta, lengwalo la boipelaetšo, bj.bj.

 • Tsepamela dinyakwa tša go fapana tša mangwalo a semmušo bjalo ka setaele le sebopego.

 • Ngwala ka polelo ye bonolo, ya go lebanya.

• Gopola gore baamogedi ba tshedimošo ba swanetše go kwešiša se se bolelwago gore go tle go humanwe poelo/karabo e le ya nnete.

 • Tše di ngwadilwego di swanetše go kwešišega le go lebanywa, di latelane, e be tše kopana gomme di se rarele.

 • Tše di ngwadilwego di swanetše go bontšha retšistara ya polelo ya semmušo.

 • Tše di ngwadilwego di swanetše go bontšha thumo ya semmušo ye e latelwago ke sefane le ditlhakaina tša mongwadi.

 Lengwalo la segwera/leo e sego la semmušo

Le ge go ngwalwa ga mangwalo a segwera goba ao a sego a semmušo go emetšwe, gare ga tše dingwe ke kgašo ya elektroniki, mohlala, emeili, fekse le melaetšakopana, barutwana ba swanetše go rutwa go a ngwala. Kgoboketšo ya go ngwala e swanetše go akaretša mangwalo fela a go ya go meloko ya kgauswi le bagwera go ya go mangwalo ao a sego a semmušo a go ya dikuranteng, gare ga a mangwe.

Tše di latelago ke ditšhišinyo tša go ngwala lengwalo la segwera goba leo e sego la semmušo:

 •  Polelo o šome yeo e sego ya semmušo go ya go retšistara le setaele tšeo di nyakilego go ba tša semmušo

 • Polelo ya mahlahla ye bonolo

 • Go be tatelano ya go kwagala gomme o latišiše ntlha ye o ikemišeditšego yona

 • Go be le matseno, mmele le mafelelo

 • Go be le aterese ye tee fela, ya mongwadi, e be le letšatšikgwedi leo le ngwalwago ka fase ga yona

• Go be le madume ao a sego a semmušo go ya go ao a nyakilego go ba a semmušo a a latelago aterese ya mongwadi

 •  Mafelelo a tloge go ao a sego a semmušo go ya go ao a nyakilego goba a semmušo a latelwa ke leina la pele la mongwadi.

 Lenaneothero la kopano

 Go ngwala memorantamo, lenaneothero le metsotso go bohlokwa ge fela go ka kwešišagala. Tsela ye kaonekaone ya gore mešongwana ye ya go ngwalwa e šome le go ba le mohola, ke go dira gore barutwana ba lebelele video goba ba tsenele kopano ya nnete fao ba tlogo ngwala metsotso, ba ntšha lenaneothero gona fao, ke moka ba bapetša a bona le ale a metsotso le lenaneothero la kopano ya nnete. Go sego bjalo, barutwana ba swanetše go tsebišwa ditšweletša tše ka tsela ya go ikgopolelo. Hlama komiti ya boikgopolelo wena mong, gomme o dire go re barutwana ba ngwale seo ba gopolago go re metsotso e be e ka bolela ka sona, o swarelele ka tlhokomelo go lenaneothero. Wo ke mošomo wa go ngwala wo o fapanago kudu le wa go ngwala metsotso ya nnete.

 •  Kakaretšo ya tšeo di tlogo ahlaahlwa ka lekgotleng.

 • Thomela batho bao ba memilwego lenaneothero pele ba ka tla lekgotleng.

 • Peakanyo dihlogo tša lenaneothero go ya ka bohlokwa bja tšona e sa le nako.

• Kabelo hlogo ye nngwe le ye nngwe nako.

Metsotso

 • Rekhota tše di diregilego kopanong.

 • Gopodišiša tše di latelago:

1     Leina la mokgatlo

2      2 o Letšatšikgwedi, lefelo le nako yeo kopano e swerwego ka yona

3      3 Retšistara ya maina a bao ba tlilego.

 • Tsopola tše go kwanwego ka tšona ntšu ka ntšu.

 • Efa kakaretšo ya tšeo di šišintšwego le gore mafelelong go kwanwe bjang.

 • Ngwala ka lebaka le le fetilego

 Polelo, poledišano, dipotšišotherišano

Mehuta ye ya go ngwalwa e nyalelana gabotse le go bolela, gomme e se ke ya šoma bjalo ka mešongwana ya go ngwalwa fela, gomme gore morutwana a be le polelo ya go kgahliša ke ge aka thoma pele ka go ngwala se a ilego go bolela ka sona go poleldithoma pele ka go ngwala se a ilego go bolela ka sona go poledišano ya gagwe, seo se mothuša gape le go fa polelo ya go nona ka ge tlabe a dirile di nyakišišo ge a ngwala.

 Polelo

 • Sa mathomo ke go beakanye setaele se se tlogo šomišwa, neng? kae? ka lebaka la eng? (nepo), mang? (baamogedi ba tshedimošo) le eng?

 • Pulo e goga šedi.

 • Hlabollo ya dintlha gabotse, gomme tlogela go šomiša mantšu/dikafoko go fetiša tekanyo mo a bilego a lahlegelwa ke mohlodi.

• Tšhomišo ya mafoko a makopana a dikgopolo tše bonolo, go diriša mehlala ya go tlwaelega.

 • Thumo e bohlokwa, fela ga se kakaretšo ya se se ngwadilwego.

 Poledišano

 • Sa pel eke nagana ka poledišano magareng ga batho ba babedi goba go feta fao.

 • Rekhote ya ditšhielano bjalo ka ge di direga thwii go tšwa go ntlhatebelelo ya seboledi.

 • Tšhomišo mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sefsa.

 •  Baanegwa ba swanetše go eletšwa (goba babadi) ka fao ba swanetšego go bolela ka gona goba go ngwala tiragalo ka mašakaneng pele ga mantšu a go tlo bolelwa.

 • Thalathalo ya senario/tatelano ya ditiragalo pele  a go ngwala.

 Dipoledišano ke motheo wo mobotse wa go thoma lenaneo la go ngwala, ka go re dipoledišano tše dibotse di laetša Sepedi sa go bolelwa kudu mo letlakaleng la go ngwalela. Dipoledišano ga se di swanele go tšwelela gare ga batho fela.

Dipotšišotherišano

• Hlahlo ya mmotšišwa ka go mmotšiša dipotšišo.

• Taetšo maina a diboledi ka lehlakoreng la nngele la letlakala.

 • Tšhomišo mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa.

 • Dipotšišotherišano ke dingwalollo gomme ke seo se swanetšego go diragala mo: dipotšišotherišano tša ‘maitirelo’ le tšona di ka ba ditaodišokanegelo. Ge barutwana ba ngwalolla potšišotherišano, ba ithuta ka bjako phapano gare ga Sepedi sa go ngwalwa le sa go bolelwa, gomme ba tla lemoga gore go hlagiša polelotherišano ya go balega ka mehla go nyakile go akaretša go phošolla ka tlhokomelo. Se ke bohlokwa bja gore barutwana ba ngwale dipotšišotherišano, e sego ka go fetišiša diteng ka botšona.

 Pego (Ya semmušo le yeo e sego ya semmušo)

 Dipego gantši ke ditokomane tša semmušo. Di šoma gabotse kudu ge se se lekolwago e le sa nnete gape e le se bohlokwa go barutwana. Ga go se se nyamišago go swana le go ngwala dipego tšeo e lego tša maitirelo goba dipego tšeo dihlogo tša tšona di sa kgahlego mongwadi.

 • Taetšo ya dipoelo tša nnete ka boemo, mohlala. kotsi goba tšeo di humanwego.

• Gopodišiša ka hlogo, matseno (boithekgo/bokamorago, tikologo, morero le) mmele (Mang? Go reng? Kae? Neng? Eng? Bjang?) mafelelo, ditšhišinyo, methopo, mametletšo.

 • Peakanyo: kgoboketša, le go rulaganya tshedimošo; ngwala dintlha.

• tšhomišo ya retšistara le setaele sa polelo ya semmušo le ya seka semmušo.

 • Tšhomišo;

 Lebaka la bjale (ntle le dipego tša histori); mainakakaretšo; o motho wa boraro; tlhalošo ye e theilwego godimo ga dintlha; mantšu a setheknikale le dikafoko; le o Polelo ya semmušo/ ya go hloka tebanyo mong

 Ditshwayotshwayo

Ditshwayotshwayo gantši ga di latele patrone ye e rileng. Ga nke di akaretša diripa tše di rilego tša puku, filimi goba digatiši. Ka kakaretšo, baswayaswayi ba tšweletša seo ba se swayaswayago le go re ke mang yo a amegago, fela ka morago ga fao dilo di a diragala. Ditshwayotshwayo tša nnete di laetša kamogelego le botshepegi, mola tše mpe e le tša mong gape di laetša tšweletšo ya maikutlo a a tseneletšego goba ditshwayo tša go se loke goba tša pefelo mabapi le seo se swayaswayilwego. Tshegišo e tlwaelegile go ditshwayotshwayo mo e bilego baswayaswayi ba bangwe, ba e dirilego setlwaedi sa go ngwala ka mokgwa wa go segiša. Tšweletšo ya ditshwayotshwayo go tšwa go methopo ye e fapanego go laetša barutwana go re mohuta wo wa setšweletšwa o ngwalwa ka ditsela tša go fapafapana.

·         Morutwana o swanetše go lebedišiša boiphetolelo bja gagwe go mešomo ya bokgabo, filimi, puku le tše dingwe.

• morutwana a bontšhe ‘kahlolo’ ya gagwe go mošomo wa o hlagišitšwego.

 • Ditshwayotshwayo di tšea lehlakore. balebeledišiši ba babedi ba ka araba ka go fapana seo se phošollwago.

• morutwana afe dintlha tša maleba, mohlala, leina la mongwadi/mohlagiši/mohlami, hlogo ya puku/ mošomo, leina la mogatiši/khamphani ya kgatišo, gammogo le theko

Athikele ya kuranta

• Morutwana otla swanela ke gofa dintlha ka boripana le ka nepagalo.

 •  morutwana otla leka go ngwala ditaba tše bohlokwa ntle le go lahlegelwa ke mmadi.

 • Akaretša ka nepagalo, ntle le go kgopamiša nnete.

 •  Morutwana o swanetše gofa hlogo ka boripana gomme o oketše hlogwana ye e kwešišegago

 •  Morutwana otla thoma ka dintlha tše bohlokwa pele: mang? eng? bjang? neng? kae? go reng?

 Athikele ya kgatišobaka

 Gantši ka gare ga athikele ya kgatišobaka mongwadi o tšweletša ditaba tšeo a di ratago le tšeo a sa di ratego ebile setaele sa gagwe sa go anega ditaba se bohlokwa, gomme seo se swanetše go hlohleletšwa mo barutwaneng. Ba swanela ke go ngwala athikele ya dikgatišobaka ka se sengwe le se sengwe seo ba bonago se le bohlokwa, gotee le tšeo di ba segišago, tšeo go tšona ba ka tšweletšago kwerano, kodutlo go sega, go sekaseka sererwa se sengwe le se sengwe. Bontši bja diathikele tša kgatišobaka tšeo barutwana ba di balago ke tša mohuta woo. Inthanete e tletše diathikele, mola setaele le diteng tša tšona di sa fapane kudu le ditšweletšwa tša go ngwalwa, eupša le ge go le bjalo go bohlokwa go re di lekolwe, kudu ka ge di tšwelela mo diblokong, tšeo gabjale di amogelwago bjale ka mohuta wa go ngwala wo o šomišwago ke batho ba ba ntši. Go dumela barutwana go itlhamela dibloko tša bona (ga go na pelaelo ya go re barutwana ba šetše ba dirile diploko mo pampiring) go ba fa dikamano tše di humilego tša go ngwala, go kgokanywa ka tlhokomelo ye e tseneletšego baamogedi ba tshedimošo, diteng tša dilo tše di diregago ka tikologong le go šomiša segalo sa maleba.

 Lemoga tše di latelago:

 • Hlogo e swanetše go goga šedi gomme e kgahliše.

• Setaele se tšweletše mong, se boledišane le mmadi thwii.

 • Setaele se swanetše go ba se se hlalošago le go laetša tlhalošo ka seka, se goge boikgopolelo bja babadi.

 • Maina, mafelo, dinako, maemo le ntlha ye nngwe le ye nngwe ye bohlokwa di swanetše go akaretšwa ka gare ga athikele.

• Athikele e swanetše go tsoša kgahlego le go hlohleletša mmadi.

 • Bjalo ka ditshwayotshwayo, ga go tlhamego ye e hlomilwego ya athikele ya kgatišobaka.

 Boitsebišophelo

 Ka ge batho ba bantši matšatši a ba šomiša dithempleiti, go ka ba bohlokwa go nyakišiša gore ke eng se se dirago thempleiti ye botse, le gore ba ka e amanya bjang le go e tlatša ka nepagalo.

 • Itsebiše go lefase ka tokomane.

 • Itsebiše la mathomo ka tsela yeo o ka se lebalwego. • Hlagiša tshedimošo ka bokopana, gabotse le ka maleba.

 • Bolela ka mošomo wo molekwa a o nyakago.

 • Efa:

Tlhalošo ya mong ka botlalo; Dithuto tše di phethilwego; Maitemogelo a mošomo; Dihlatse.

Tša bophelo bja mohu

Tshedimošo ye bohlokwa ye e latelago e tšweletšwa go boitsebišophelo bja mohu:

 • Leina le sefane tša mohu, maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego, seo se hlotšego lehu, mohu o lwetše lebaka le lekakaang, gore mohu o belegwe neng, kae, le gore o hlokofetše neng gammogo le lefelo le letšatši la poloko.

 • Diphihlelelo/mabala a nkwe a mohu/tša dithuto/karolo ya mohu setšhabeng.

 • Kanego ka ga mohu, mabapi le ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo a gopolwago ka tšona.

 • Go ka akaretšwa gape le molaetša wa kwelobohloko wa go ya go meloko ya lapa. Hlokomela

 • Mohu a ka laelwa ka sereto, mohlala, ‘robala ka khutšo Mokone wa ntšhidikgolo’.

 • Polelo, setaele le retšista ke tša semmušo.

 • Go šomišwe pebofatšo mohlala. o hlokofetše sebakeng sa o hwile, seo se laetša hlompho go motho yo a balwago bophelo bja mohu.

Bjalo ka morutišigadi wa ka moso go hlohloletša barutwana go rata go ngwala le go hlagiša nka šomiša mokgwa wa “story chains”. Story Chains, se fa barutwana mafolofolo ao nyaka go ngwala le go hlagiša. Go ngwala puku ga go bonolo fela “story chains" e dira gore ebe bonolo ka gore barutwana aba thome puku mathomong go fihla mafelelong. Puku e tee eka ngwala ke barutwana ba bararo goba go feta,ka ge tlabe o mongwe a tšwela pele mo yo mongwe a tlogetšego. “Story chains” e tloga dira gore barutwana ba šomiše polelo yeo e nonnego go phala ya moo morutwana e mong a tlogetšego ka ge asa nyake go palwa. “Story Chains” gape se thuša barutwana gore ba be le monagano wa lephefo. E tloga ele yengwe ya dithuto tšao dira gore barutwana ba tsebe polelo ka gore ore ba kgone o go tšwela pele ka puku yeo o swanetše a bale gore ba tsebe gore puku ye bolela ka eng.  Story Chains ga se fe barutwana bothata ge ba ngwala le gore aba ngwale sebaka se setelele. Ka ge go kopantšwa dikgopolo tše barutwana ba malwa.

Mohola wa story Chains ke gore barutwana ba tsebe go ngwala ka mokgwa motho pele. Eba thuša gape gore ba bone go ngwala ka mokgwa wa go boledišana go sa kgatelege gore o phošo goba aowa. Efa barutwana makoko a gore batšeye matsapa ao ngwala.

 

           LENANEO LA DIPUKU

Bascom. W. 1965. “The Forms of Folklore: Prose narrative”, Journal of American Folkore.

Canonici, N. N. 1996. Zulu Oral Traditions. University of Natal: Durban.

Caps FET. SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO MEPHATO YA 10-12. SEPEDI LELEME LA GAE. Department of Education.

Caps FET. CURRICULUM AND ASSESSMENT POLICY STATEMENT GRADES 10-12. ENGLISH HOME LANGUAGE. Department of Education.

Caps Senior Phase. CURRICULUM AND ASSESSMENT POLICY STATEMENT GRADE 8-9. ENGLISH HOME LANGUAGE. Department of Education.

Guma. S. M. 1990. The form , Content and Technique of Traditional Literational in Southern Sotho. Sigma Press: Pretoria.

Donson R. M. 1972. Folklore: Selected Essays. Indiana University Press: Bloomington.

Dundes. A. 1965. The Study of Follore. Prentice-Hall Inc: New Jersey.

Makopo, S. A. 1993. Moepathutse: Dinonwane. Actua Press: Pretoria

Masola, S. 1990. Bohwa bja rena. CentaurPublications: Pietmaritzburg.